موسسه سراج منیر توحید مجله سلفی پژوهی 26456214 11 21 2025 06 22 Re-reading and Critiquing Ijtihād in Wahhabi Thought بازخوانی و نقد اجتهاد در اندیشه وهابیت 7 27 246091 FA محمد حسن زمانی گروه علوم قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیة وحید پورعلی سرخه دیزج دانش آموخته سطح چهار موسسه بین‌المللی مطالعات اسلامی حسین رجبی گروه مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب. Journal Article Ijtihād constitutes one of the foundational pillars of dynamism in Islamic jurisprudence and has historically been governed by precise conditions and scholarly criteria. However, Wahhabism, by prioritizing a direct return to the Qurʾān and Sunnah and critiquing strict adherence to established madhhabs (taqlīd), has in practice tended toward reducing and simplifying the qualifications required for ijtihād. Within their intellectual framework, ijtihād is largely confined to familiarity with scriptural texts, the capacity for preference (tarjīḥ), and the ability to distinguish authentic ḥadīth. This article argues that the conditions for ijtihād in Wahhabi thought lack sufficient coherence and deviate from the established standards of disciplined juridical reasoning. The consequences of this approach include the issuance of conflicting fatwas, the proliferation of takfīr-based rulings, the potential for political exploitation, and ultimately, the weakening of Islamic unity. This study thus emphasizes the necessity of redefining ijtihād within a structured and principled framework—so that it may serve as a constructive tool for addressing the contemporary challenges of the Muslim world rather than as an instrument of division and misuse. اجتهاد یکی از ارکان بنیادین پویایی فقه اسلامی است که همواره با شرایط دقیق و ضوابط علمی همراه بوده است. اما وهابیت با اولویت دادن به بازگشت مستقیم به قرآن و سنت و نقد رویکرد تقلید مذهبیِ صرف، در عمل به تقلیل و ساده‌سازی شروط اجتهاد گرایش یافته است. این رویکرد، اجتهاد را در منظومۀ فکری آنان عمدتاً به شناخت نصوص، قدرت ترجیح و تمییز حدیث صحیح فروکاسته است. این مقاله استدلال می‌کند که شروط اجتهاد در اندیشۀ وهابیت فاقد انسجام لازم است و با معیارهای اجتهاد ضابطه‌مند فاصله دارد. پیامد این رویکرد، صدور فتاوای متعارض، گسترش فتواهای تکفیری، امکان سوءاستفادۀ سیاسی و در نهایت تضعیف وحدت اسلامی بوده است. بر این اساس، پژوهش حاضر بر ضرورت بازتعریف ضابطه‌مند اجتهاد تأکید می‌کند تا اجتهاد نه ابزار تفرقه و سوءاستفاده، بلکه ابزاری سازنده برای حل مسائل معاصر جهان اسلام باشد.

https://salafi.darolelam.ir/article_246091_b8328c10d3ae90ac29844176f76faf37.pdf

موسسه سراج منیر توحید مجله سلفی پژوهی 26456214 11 21 2025 06 22 The Confrontation Between Wahhabis and Ahl al-Sunnah on Establishing Tawḥīd al-Rubūbiyyah for the Polytheists in the Verses “Laʾin Saʾaltahum” تقابل وهابیان با اهل‌سنت در اثبات توحید ربوبی برای مشرکان ذیل آیات «لئن سألتهم» 29 45 246093 FA عطاله غفاری دانش‌پژوه سطح سه حوزه علمیه قم محسن جعفری‌نسب دکترای وهابیت‌شناسی و مدیر گروه معارف و استادیار دانشگاه آزاد اسلامی بم. Journal Article The verses beginning with “Laʾin saʾaltahum” (“If you were to ask them…”) refer to the polytheists’ acknowledgment of God’s creatorship (khāliqiyyah), providence (rizq), and lordship (rubūbiyyah). However, the interpretation of these acknowledgments and their relation to the concept of tawḥīd represent a serious point of contention between Wahhabism and other Islamic schools of thought. Wahhabism, relying on the apparent meaning (ẓāhir) of these verses, maintains that the polytheists did not associate partners with God at the level of lordship (rubūbiyyah), and that the prophetic mission was directed toward affirming divine unity in worship (tawḥīd al-ulūhiyyah) rather than in lordship. In contrast, Sunni exegetes and scholars argue that these acknowledgments do not establish tawḥīd al-rubūbiyyah for the polytheists. They contend that such confessions were often accompanied by doubt or practical associationism in lordship, or that they merely reflected a heedless, instinctive admission lacking genuine commitment. Moreover, the continued worship of idols indicates their failure to substantively affirm the exclusive lordship of God. در آیات )لئن سألتهم( به اقرار مشرکان به خالقیت، رازقیت و ربوبیت خداوند اشاره شده است. اما تفسیر این اقرارها و انطباق آن‌ها با مفهوم توحید، محل اختلاف جدی میان وهابیت و سایر مذاهب ‌اسلامی است. وهابیت، با تکیه بر ظاهر این آیات، ادعا می‌کند مشرکان در مرتبه ربوبیّت، شریکی برای خداوند قائل نبوده‌اند و دعوت انبیاء( متوجه توحید در الوهیّت (عبادت) بوده است، نه توحید در ربوبیّت. در مقابل، مفسران و علمای اهل‌سنت معتقدند این اقرارها، به دلایل متعدد، دلالتی بر توحید‌ ربوبی مشرکان ندارد. زیرا این اقرارها غالباً با شک یا شرک در ربوبیّت همراه بوده است. یا اینکه صرفاً یک اعتراف فطریِ غافلانه بوده و مشرکان در عمل به آن پایبند نبوده‌اند. همچنین عملکرد مشرکان در عبادت بت‌ها، نشان‌دهنده عدم باور واقعی به انحصاری بودن ربوبیّت در خداوند است.

https://salafi.darolelam.ir/article_246093_120b52c28998af23234d889b4d25ef01.pdf

موسسه سراج منیر توحید مجله سلفی پژوهی 26456214 11 21 2025 06 22 Tawḥīd al-Rubūbī and the Polytheism of the Polytheists: A Review of the Views of Ayatollah Javadi Amoli and Sultan al-‘Umairi توحید ربوبی و شرک مشرکان: نگاهی به دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی آملی و سلطان العمیری 47 70 246095 FA رضا حاجی شمسائی دانش پژوه سطح چهار حوزه علمیه خراسان موسسه ائمه اطهار و پژوهشگر مدعو گروه جریان‌شناسی فکری فرهنگی جهان، پژوهشکده بین‌المللی امام رضا ، جامعة المصطفی العالمیه، مشهد علی ملاموسی میبدی دکتری مدرسی معارف پردیس فارابی دانشگاه تهران. Journal Article Tawḥīd al-Rubūbī (Oneness of Divine Lordship) is one of the fundamental pillars of theoretical monotheism in the Qur'an. This article examines the perspectives of Ayatollah Javadi Amoli and Sultan al-‘Umairi. According to Javadi Amoli, theoretical Tawḥīd, especially rubūbīyah, is the basis and necessary condition for practical Tawḥīd, and its core is the absolute independence of God in administering the universe; any attribution of independence in the functions of rubūbīyah to other than God is considered shirk. In contrast, al-‘Umairi, with a Wahhabi approach, emphasizes the primacy of Tawḥīd al-‘Ibādī (Oneness of Worship) and defines Tawḥīd al-Rubūbī merely as acknowledging God as unique in major acts such as creation and sustenance. This difference leads to two major disagreements: first, the interpretation of verses such as “If you ask them…” (la’in sa’altahum)—where Javadi Amoli holds that the polytheists’ acknowledgment pertains only to creatorship and does not constitute complete rubūbīyah, whereas al-‘Umairi considers it as evidence for obligatory rubūbīyah monotheism. Second, the application of other verses which, according to al-‘Umairi, demonstrate the rubūbīyah monotheism of the polytheists stems from his incorrect definition of the criterion of rubūbīyah and its mistaken application to the polytheists. این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی آملی و سلطان العمیری در باب توحید ربوبی و شرک مشرکان می‌پردازد. از منظر آیت‌الله جوادی، توحید نظری، به‌ویژه ربوبی، شرط ضروری تحقق توحید عملی است. در مقابل، عمیری وهابی، بر تقدم توحید عبادی (الوهی) تأکید دارد. در تعریف معیار ربوبی نیز اختلاف‌ اساسی دیده می‌شود: آیت‌الله جوادی، استقلال خداوند در تدبیر عالم را محور ربوبیت می‌داند و هرگونه باور به استقلال غیرخدا را شرک ربوبی می‌شمارد، حال‌آنکه عمیری توحید ربوبی را صرفاً به‌معنای یکتادانستن خدا در افعال کلانی مانند آفرینش، روزی‌رسانی تعریف می‌کند. مقایسه‌ این دو دیدگاه، دو تفاوت عمده را نشان می‌دهد: نخست در تفسیر آیات )لئن سالتهم( آیت‌الله جوادی اقرار مشرکان را ناظر به خالقیت خدا دانسته و آن را دال بر توحید ربوبی نمی‌داند، اما عمیری آن را نشانه پذیرش توحید ربوبی و محدودکردن شرک مشرکان در حوزه عبادت می‌خواند. تفاوت دوم در تفسیر سایر آیات شرک ربوبی است. بنابراین تفسیر عمیری ناشی از تعریف نادرست وی از ملاک توحید ربوبی و تطبیق اشتباه آن بر مشرکان است.

https://salafi.darolelam.ir/article_246095_acd442d55f63667a72d4962455438419.pdf

موسسه سراج منیر توحید مجله سلفی پژوهی 26456214 11 21 2025 06 22 Reassessing the Position of the Ḥadīth “Innamā al-Aʿmāl bi’l-Niyyāt” in the Intellectual Framework of Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb بررسی جایگاه روایت «إنما الأعمال بالنیات» در منظومۀ فکری محمد بن‌ عبدالوهاب 246096 FA مصطفی مهاجر کارشناسی ارشد موسسه مذاهب اسلامی و پژوهشگر نقد وهابیت. مجید حیدری پژوهشگر حوزه نقد وهابیت سید حسن متهجد عسکری آل مجدد شیرازی استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران Journal Article The ḥadīth “Innamā al-aʿmāl bi’l-niyyāt” (“Actions are judged by intentions”) is among the most renowned and authoritative narrations in Sunni sources, whose authenticity and broad acceptance have been firmly established. Despite its significance, Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb, the founder of the Wahhabi movement, does not maintain a consistent approach to this ḥadīth in his writings, distinguishing between juridical rulings and doctrinal issues. In jurisprudential rulings, he invokes this ḥadīth to establish niyyah (intention) as a condition for the validity of actions. However, in actions he regards as shirk or kufr (disbelief), he issues judgments of disbelief without reference to this ḥadīth and without considering intention as a decisive factor. This stance clearly conflicts with the implications of the ḥadīth itself. Such an approach further departs from the traditional methodology of the salaf, who emphasized the centrality of intention in human acts. This study examines this inconsistency and analyzes the consequences of Ibn ʿAbd al-Wahhāb’s neglect of this ḥadīth within his broader intellectual system. حدیث «إنما الأعمال بالنیات» از جمله روایت‌های مشهور و معتبر در منابع اهل سنت می‌باشد که در ارزش‌گذاری اعمال انسانی، از اعتبار خاصی برخوردار است. علی‌رغم اهمیت و جایگاه این روایت، محمد بن ‌عبدالوهاب بنیان‌گذار جریان وهابیت، در آثار خود رویکرد واحدی درباره این حدیث نشان نداده است؛ بلکه میان احکام فقهی و مسائل اعتقادی فرق قائل شده است. او در احکام فقهی با استناد به این روایت نیّت را شرط صحت عمل دانسته است؛ اما در اعمالی که از نظر او موجب شرک و کفر می‌شوند بدون اشاره به این روایت، نیّت را دخیل ندانسته و حکم به کفر داده است. این برخورد او تقابل آشکار با مفاد این حدیث دارد. این رویکرد همچنین مغایر با روش سلف در توجه به جایگاه نیّت در اعمال تلقی می‌شود. پژوهش حاضر با بررسی این تضاد، به واکاوی پیامدهای چشم‌پوشی ابن‌عبدالوهاب از این حدیث در منظومه فکری وی می‌پردازد.

https://salafi.darolelam.ir/article_246096_1739fd2f507172df65abc7981cfef21d.pdf

موسسه سراج منیر توحید مجله سلفی پژوهی 26456214 11 21 2025 06 22 "Validation of the Attribution of the Tablighi Jamaat (Ashā‘ah al-Tawḥīd) to Deobandism: A Methodological and Ideological Analysis" صحت‌سنجی انتساب گروه اشاعة التوحید به دیوبندیه: تحلیل روشی و ایدئولوژیک 91 116 246097 FA سید مهدی حسینی خواه طلبۀ سطح چهار کلام مقارن و پژوهشگر مدعو پژوهشکدۀ بین‌المللی امام رضا  جامعة المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان 0000-0003-4786-7296 احمد کوثری مدیرگروه امت و تمدن پژوهشکده باقرالعلوم Journal Article The Tablighi Jamaat (Ashā‘ah al-Tawḥīd), as an emerging movement in the Muslim world, identifies itself as affiliated with the Deobandi school. Given the influence of this movement and the necessity of distinguishing it from Deobandism, this study examines the validity of this attribution from methodological and ideological perspectives. In this regard, the citation practices of these two groups regarding their scholars and masters, as well as their views on divine oneness (Tawḥīd al-Ilāhī), lordship oneness (Tawḥīd al-Rubūbī), and the issue of hearing the dead (Samā‘ al-Mawtī), are analyzed. Using a library-based method and comparative analysis, this research demonstrates that the Deobandis not only do not consider the Tablighi Jamaat as part of their school but also regard them as outside the fold of Ahl al-Sunnah. Furthermore, fundamental differences in the theological foundations of Tawḥīd between the two currents—especially regarding the concept of Tawḥīd al-Rubūbī and the condition of intention (niyyah) in acts of worship—highlight their ideological distinction. Deobandis consider absolute independence in lordship as an exclusive attribute of God and hold that polytheists (mushrikūn) commit shirk in this regard, whereas the Tablighi Jamaat defines rubūbīyah as absolute dominion and governance, thereby considering polytheists as monotheists (muwaḥḥidūn) in this domain. This research represents the first comparative analysis between these two groups. گروه اشاعة التوحید به‌عنوان جریانی نوظهور در جهان اسلام خود را منسوب به مکتب دیوبندیه معرفی می‌کند. با توجه به تأثیرگذاری این جریان و ضرورت تفکیک آن از دیوبندیه، این پژوهش صحت این انتساب را از منظر روش‌شناختی و ایدئولوژیک بررسی می‌کند. در این راستا، شیوه استناد این دو گروه به شیوخ و اساتید، همچنین دیدگاه آن‌ها درباره توحید الوهی، توحید ربوبی و مسئله سماع موتی تحلیل شده است. پژوهش حاضر، با استفاده از روش کتابخانه‌ای و تحلیل تطبیقی، نشان می‌دهد که دیوبندیان نه‌تنها اشاعتی‌ها را از مکتب خود نمی‌دانند، بلکه آنان را خارج از دایره اهل‌سنت معرفی می‌کنند. همچنین، تفاوت‌های اساسی در مبانی توحیدی این دو جریان، به‌ویژه در مفهوم توحید ربوبی و شرطیت نیت در عبادات، نمایانگر تمایز ایدئولوژیک آن‌هاست. دیوبندیان استقلال در ربوبیت را خصیصه خداوند دانسته و مشرکان را در آن مشرک می‌شمارند، درحالی‌که اشاعتی‌ها ربوبیت را به معنای مطلق تدبیر و ملک دانسته و مشرکان را در آن موحد می‌دانند. این پژوهش نخستین تلاش در تحلیل تطبیقی میان این دو گروه است.

https://salafi.darolelam.ir/article_246097_8236fb138172e30c4ce37bcc7f6713f4.pdf

موسسه سراج منیر توحید مجله سلفی پژوهی 26456214 11 21 2025 06 22 Analysis of Future Scenarios of Contemporary Wahhabism Using the Dator Method تحلیل سناریوهای آینده وهابیت معاصر بر محور روش دیتور 117 137 246090 FA محمد باقر پورامینی دانشیار گروه کلام و الهیات جدید پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. 0000-0003-2590-5685 Journal Article 2024 12 09 This article employs James Dator's scenario-building model to examine the future of contemporary Wahhabism. As an Islamic intellectual school, Wahhabism has had both widespread influence on Muslim and non-Muslim societies and has faced serious challenges. The aim of this research is to outline possible, probable, desirable, and undesirable future scenarios for Wahhabism and to identify key influencing factors, particularly social and cultural developments. The findings suggest that redefining Wahhabi identity and improving interreligious relations can contribute to the formation of a desirable future, whereas extremism and continued religious tensions lay the groundwork for undesirable scenarios. The article emphasizes that understanding the future of Wahhabism requires a clear strategy grounded in authentic Islamic values and scientific principles. Such an approach can help contain the sedition (fitnah) of Wahhabism, prevent the emergence of new intellectual and religious crises, and provide an analytical framework for policymakers and researchers. این مقاله با بهره‌گیری از مدل سناریوسازی جیمز دیتور به بررسی آیندۀ وهابیت معاصر می‌پردازد. وهابیت به‌عنوان یک مکتب فکری اسلامی، هم تأثیرات گسترده‌ای بر جوامع مسلمان و غیرمسلمان داشته و هم با چالش‌های جدی مواجه است. هدف پژوهش، ترسیم سناریوهای ممکن، محتمل، مطلوب و نامطلوب آیندۀ وهابیت و شناسایی عوامل کلیدی اثرگذار، به‌ویژه تحولات اجتماعی و فرهنگی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بازتعریف هویت وهابیت و بهبود روابط بین‌مذهبی می‌تواند به شکل‌گیری آینده‌ای مطلوب کمک کند، در حالی‌که افراط‌گرایی و تداوم تنش‌های مذهبی زمینه‌ساز سناریوهای نامطلوب خواهد بود. مقاله تأکید می‌کند که فهم آیندۀ وهابیت نیازمند راهبردی روشن و مبتنی بر ارزش‌های اصیل اسلامی و اصول علمی است. چنین رویکردی می‌تواند ضمن مهار فتنۀ وهابیت، از پیدایش بحران‌های فکری و مذهبی جدید جلوگیری کند و برای سیاست‌گذاران و پژوهشگران چارچوبی تحلیلی فراهم آورد.

https://salafi.darolelam.ir/article_246090_17151e56309a4477dd9cb0826b28df34.pdf